In Memoriam Ramón Gieling – Schilder, Filmmaker, Verteller

In Memoriam Ramón Gieling

Ramón Gieling – Schilder, Filmmaker en Verteller (Utrecht, 21 april 1954 – Amsterdam, 5 april 2026)

Op zondag 5 april 2026 is Ramón Maria Gieling te Amsterdam overleden. Ramón Gieling werd op 9 april 2026 in besloten kring gecremeerd. Al in de zomer van 2025 hoorde hij dat hij ongeneeslijk ziek was. Tot het allerlaatst werkte hij door. Drie dagen voor zijn overlijden voltooide hij samen met zijn zoon Salvador zijn laatste film, The Songs.

Ik zal mij Ramón blijven herinneren als een buitengewoon vriendelijke man met wie ik een aantal bijzonder interessante gesprekken heb gevoerd over kunst en film. Ik heb het ervaren als een zekere gulheid hoe hij mij liet meekijken in zijn creatieve proces: van de handgeschreven synopsis van een film bij wiens première ik niet lang daarna aanwezig was, tot het ontstaan van zijn schilderijen.

Passie en energie

Ramón was namelijk altijd met immense energie met meerdere projecten tegelijk bezig. Die energie was opvallend — ongekend, zelfs. Hij leek een titaan: simultaan werkend aan meerdere films, schilderijen en schrijfprojecten, waarover hij gepassioneerd kon vertellen. Een grote passie die alleen maar groter en intenser leek te worden. Werkte hij extra hard aan zijn projecten omdat die ook zijn nalatenschap zouden zijn? Misschien dat Ramon met dubbele daadkracht, twee levens leefde: voor zijn zeer jong overleden broer.

In gesprekken met Ramón viel steeds opnieuw op hoe sterk zijn werk — schilderijen, films en verhalen samen — één samenhangend totaalkunstwerk vormt. Misschien was een verbindende factor die van het magisch realisme: het wonderbaarlijke, het onverwachte is nooit ver weg en breekt plotseling als een openbaring door het mondaine heen naar buiten. Dat magisch realisme had bij Gieling ook een heel persoonlijke en reële dimensie. Hij vertelde ooit het verhaal van zijn broer — een verhaal dat je niet snel vergeet. Zijn broer klom, als twintiger op reis in Frankrijk, eens op de tijdelijk lege sokkel van een beeld voor Jeanne d’Arc, de Franse heldin die uiteindelijk op de brandstapel stierf. Later zou de broer zelf in een huisbrand om het leven komen, in een poging zijn vriendin uit de vlammen te redden. Gieling droeg dit verhaal met zich mee en verwerkte dit in zijn werk.

In zijn documentaire L’Amour / La Mort (2022) bijvoorbeeld — over de wonderbaarlijke liefdesgeschiedenissen van zeven personages en de vraag of volmaakte liefde een onmogelijk verlangen is — weerklinkt precies dit soort werkelijkheid die groter is dan fictie en benoemt hij deze gebeurtenis ook expliciet via de buitengewoon roerende en pijnlijke getuigenis van de vriendin. Het zijn de momenten waarop je ziet dat Gieling niet alleen óver het leven, maar vanúit het leven kwam tot zijn werk. Hij schuwde de diepten van de menselijke emotie niet en verbond het schurend pijnlijke, intens verdrietige, de naakte beleving van de mens in al zijn echtheid en radeloosheid met het hogere. Misschien ook kwamen zijn daadkracht, de energie, de intensiteit voort uit gedachten aan zijn broer en diens vroege overlijden.

De kranten schreven over Ramón vooral als de maker van de beroemde film over Cruijff in Barcelona, als de regisseur die Spanje filmde zoals niemand anders dat deed. Maar hij was ook en vooral de beeldend kunstenaar die zijn leven lang bleef tekenen en schilderen en wiens regisseursblik mede geworteld was in zijn beeldend kunstenaarschap. Kunst als het hogere speelde ook een nadrukkelijke rol in zijn films, bijna als karakters en personages in een opera: van de schilderijen van Picasso, Goya en Velasquez tot de cantates van Bach.

Academietijd

Wie Ramón Gieling wil begrijpen, vindt ook de nodige puzzelstukjes in Arnhem, behalve in de bioscoop en in Spanje. De ateliers van de Arnhemse Kunstacademie, waar hij van 1971 tot 1976 studeerde vormen mede de bakermat van waaruit hij tot de kunstenaar zou uitgroeien die hij was.

Aanvankelijk richtte Ramón zich hier op een toekomst als beeldend kunstenaar en schilderde hij vooral veel. Tijdens en na zijn studie ontmoete hij in de Arnhemse kunstwereld ook veel bekende kunstenaars zoals Peter Struycken, Jurjen de Haan en Klaas Gubbels. Hij werkte er zelfs een tijd als assistent van Klaas Gubbels, in hetzelfde atelier in een koetshuis aan de Amsterdamseweg waar deze inmiddels bejaarde grootheid nog steeds is te vinden. Gieling hielp Gubbels onder andere bij het vervaardigen van litho’s.

Die samenwerking leidde ook tot een van zijn vroegste films: Klaas Gubbels: Tafels? (1983), een documentaire waarin Gieling de schilder en figuren uit de Arnhemse kunstscène interviewt over hun artistieke drijfveren. De film is exclusief te zien op apuntogallery.com en is ook wel te begrijpen als een dubbelportret: van Klaas Gubbels én van een jong kunstenaar die film ontdekt als verlengstuk van zijn beeldend oog.

Zijn loopbaan vóór de academie was even eigenzinnig als de carrière die erop volgde. Na vijf jaar als kind in Spanje te hebben gewoond — zijn vader was antiquair en nam het gezin mee naar Spanje, had hij terug in Nederland moeite om te aarden. Hij probeerde het als voetballer: een jaar bij de jeugdselectie van Vitesse, als linksbuiten. Maar de kunstacademie trok harder.

Totaalkunstenaar

Ramón exposeerde aanvankelijk regelmatig zijn tekeningen, schilderijen en foto’s. Daarna verschoof het zwaartepunt naar film — maar hij legde het penseel nooit weg. Zijn beeldend werk laat dat ook zien: kleurrijke, surrealistische, figuratieve composities in acrylverf op doek, studies van literaire en Spaanse culturele figuren, werken die de grens opzoeken tussen droom en werkelijkheid. Stukken zoals De mystiek verklaard tonen dezelfde vragen die ook zijn films stellen: hoe leiden vervoering en hartstocht tot meesterschap? Die kunstwerken hebben voor het grote publiek misschien geleefd in de schaduw van zijn filmcarrière, maar in zeggingskracht doen ze daar niet voor onder. Wie zijn beeldend werk kent, begrijpt zijn films beter — en omgekeerd.

Een andere rode lijn in zijn werk was zonder twijfel zijn sociale engagement. Zijn blik en ook zijn camera waren vaak gericht op mensen die de samenleving liever niet te nadrukkelijk ziet — daklozen, blinden, de LHBTQ+-gemeenschap in Madrid — en gaf hun een gezicht en een stem, niet als curiositeit maar als dragers van iets essentieels over het bestaan. Hij zocht het uitzonderlijke dat evengoed aan de top als in de verdrukking is te vinden en dat op verschillende manieren doorzettingsvermogen, karakter, passie en inspiratie verbeeldt.

Of het nu ging om een schilderij, een documentaire of een verhaal: zijn werk was altijd op zoek naar de geheime kracht die zijn karakters voortdreef. Het Spaanse begrip duende verbeeldt deze geheime kracht als vervoering, melancholie en onbestemd verlangen. In 1986 maakte hij er een filmessay van, Duende, opgenomen op de geboorteplaats van García Lorca. Maar de duende was al eerder aanwezig in zijn schilderijen en tekeningen, in de wijze waarop hij het reële en het surreële liet samenvloeien. Luis Buñuel zei eens: ‘Ergens tussen toeval en mysterie glipt de verbeelding binnen, die volledige vrijheid van de mens.’

Gieling voerde middels zijn kunst en in gesprekken ook een campagne. Een campagne voor inhoud, tegen leegte; voor passie, tegen oppervlakkigheid. Voor kunst met een grote K.

Gevierd regisseur

Wie een film van Gieling heeft gezien, met name in een bioscoopzaal, heeft een onoverkomelijke en soms diep emotionele belevenis meegemaakt die op hem of haar afrolt als een rollercoaster van beeld, geluid en vooral: immense emotie, de mens in al zijn naaktheid en in contrast, de soms bijna klinische blik van de beschouwer van al die drukte in de ander en in zichzelf, als tegenwicht.

Zijn filmografie telt meer dan veertig titels. Een selectie die zijn breedte toont:

Duende (1986) — het filmessay dat zijn artistieke credo formuleerde, opgenomen op de geboorteplaats van García Lorca
De gevangenen van Buñuel (2000) — over het Spaanse dorp Las Hurdes waar Buñuel filmde
Johan Cruijff: En un momento dado (2004) — niet de voetballer maar de mythe, niet het stadion maar Catalonië
Tramontana (2009) — openingsfilm Nederlands Film Festival, over liefde, wind en de rafelrand
Erbarme Dich – Mattheüs Passion Stories (2015) — over Bach, rouw en de betekenis van wenen; nog steeds in de top 25 meest geziene Nederlandse documentaires
Sisyphus at work (2021) – film over een regisseur die weet dat hij zal overlijden terwijl hij werkt aan een film over de mythe van Sisyphus (Camus)
L’Amour / La Mort (2022) — over zeven wonderbaarlijke liefdesverhalen en de vraag of volmaakte liefde bestaat
Paul Blanca, deze film redt je leven (2023) – Over de controversiële maar talentvolle fotograaf Paul Blanca
When Chueca Dies (2025) — de veranderende ziel van Madrid’s queerwijk, te zien op het Nederlands Film Festival 2025
The Songs (2026) – geïnspireerd op het Hooglied — het bijbelboek over liefde en verlangen

The Song of Songs

Op 3 april 2026, twee dagen voor zijn overlijden, voltooide Ramón Gieling samen met zijn zoon Salvador zijn laatste film: The Songs, een documentaire geïnspireerd op het Hooglied — het bijbelboek over liefde en verlangen. De film toont een oudere regisseur die samen met een vroegere assistent terugblikt op een eerder verijdelde poging om datzelfde bijbelboek te verfilmen.

De première van The Songs (Trailer) vond op uitdrukkelijk verzoek van Ramón, postuum plaats op 14 april 2026 in Cinema The Pulse tijdens het Spanish Film Festival Amsterdam. De sluiting van een cirkel en van een leven dat zelf een totaal kunstwerk is.

Dankbaar

Dankbaar voor de jaren dat hij zijn beeldend werk toonde bij Apunto Gallery, voor de prachtige gesprekken en voor het gestelde vertrouwen. Zijn schilderijen, tekeningen en foto’s blijven nog te zien via zijn kunstenaarsprofiel in de online galerie, met een link naar de driedimensionale virtuele galerie met zijn werk. Hier lees je ook eerder gepubliceerde interviews en andere achtergronden bij zijn werk en leven.

Wij wensen zijn familie en vrienden veel wijsheid en kracht.

Rust in vrede, Ramón.